Трохі гісторыі

Украіна патрабавала свае крыжаванкі. Пытанне да часу. Свет крыху змяніўся з часоў раманаў Бальзака, Флобера і апавяданняў Міхаіла Кацюбінскага. Усе мінімізуецца, робіцца на хаду, між іншага. Ўкраіне, на маю думку, трэба было б засьведчыць пра сябе ў гэтай галіне чалавечай дзейнасці. Ёсць рымскія, нямецкія, амерыканскія крыжаванкі. Ёсць сканворды (скандынаўскія крыжаванкі). Маленькая Эстонія - і тая мае свае эстонскія крыжаванкі. Таму...

Усё пачыналася з слоўніка. Слоўнік быў патрэбны, каб ўзбагаціць родную мову наватворамі паэтычнага мастацтва. Без слоўніка, а толькі выкарыстоўваючы папярэдне набыты веды, мне - і тое цалкам выпадкова - ва ўяўленні сфармавалася тры, на мой погляд, нядрэнныя паэтычныя формы[1]. Вось яны.

   

Я падумаў: «А калі ўзяць слоўнік? Калі ўзяць слоўнік і пазнаходзіць ўсе словы ў мове, якія ствараюць нешта з некалькіх гарманічна злучаных ў круг слоў?» Мне стала трэба гэта нешта.

Таму, усё пачалося з пошукаў слоўніка. Зразумела, патрэбен быў слоўнік ў электронным выглядзе, так у электронным выглядзе лягчэй перастаўляць словы месцамі. І тое ў вялікай колькасці! Друкаваныя на паперы слоўнікі захоўваюць слова надзейна. Аднак працаваць са словамі хутчэй і зручней менавіта на кампутары.

Знайшоўшы слоўнік, я стаў адбіраць і ўпарадкоўваць зручным для сябе чынам розныя часціны мовы. Аднак, у рэчаіснасці, падзелу на асобныя часціны мовы ў маёй падборцы не было. На самай справе, быў спіс слоў, якія я згрупаваў па колькасці літар у слове. Было два слупка слоў, якія стаялі ўшчыльную, і гэта дазваляла чытаць адно і тое ж слова двойчы запар без прабелу, як быццам гэта адно слова. Было шмат меркаванняў аб тым, якім чынам яшчэ можна было б попереставляты словы адно каля аднаго, каб нешта з сэнсам ўтварылася. Было шмат меркаванняў. Так перабіраючы слупкі назоўнікаў, прыметнікаў і г.д., я прыйшоў да таго, што яны пачалі мне сніцца. Я пачаў перабіраць асобныя словы і на яве, выхопліваючы іх з чытэльных тэкстаў. Я іх круціў, чытаў ззаду-наперад, злучаў канец слова з пачаткам. Я хацеў знайсці ўсе словы ў мове, якія ствараюць якое-небудзь значэнне, калі іх акругліць. Я пачаў акругляць не толькі словы, але і цэлыя выразы. Я пачаў акругляць прозвішчы аўтараў закругленых выразаў і, нечакана для самога сябе, ўпісваць іх унутр іх выказванняў, якія я перад гэтым акругліў. Так нарадзіліся кругавароты!

Першым быў «Свет лавіў мяне, але не злавiў» Рыгора Савіча Скаварады. Я падумаў, а чаму б не сумясціць паміж сабой літары выразу з літарамі прозвішча аўтара. А потым падабраць словы, якія б заканчваліся на літару, што ёсць у прозвішчы аўтара, але пачыналіся б на літару з выказвання. Такім чынам, з часам прыбраўшы літары прозвішчы, затое повставлявшы пустыя вочкі на іх месца, можна было б, некалькі дааформіўшы, стварыць арыгінальну крыжаванку, пасля разгадвання артыкулаў якой, можна было б прачытаць тое прозвішча аўтара выказванні ўнутры маленькага круга, пачынаючы ад пазіцыі, што адпавядае лічбе 1.

 

1.      Різкий коливальний рух; поштовх.

2.      На західній Україні так називають кажана.

3.      Виготовлений з легкого матеріалу предмет (звичайно у вигляді півкола), яким навівають прохолоду в обличчя під час спеки.

4.      Підстава, привід для якої-небудь дії, вчинку; причина.

5.      Як звичайно виявляють любов і ласку в стосунках з ким-небудь.

6.      Вага; велика вага; важкий вантаж, важка ноша.

7.      З охотою, з великим бажанням, задоволенням.

8.      Лицьовий бік когось, чогось.

9.      Густий дрібний дощ, краплини якого немов перебувають у завислому стані; те саме, що імла; туман.

 

На самай справе першымі укрвордамі былі толькі кругавароты. І крэсліліся яны алоўкам і лінейкай. Гэта ўжо потым з'явіліся гузікі і сняжынкі і ў электронным выглядзе.

Вядома, я задумваўся і над фразай Усё новае - гэта добра забытае старое!Да пэўнай ступені так яно і ёсць! Але Украіна, на маю думку, патрабавала свае укрворды. Таму я іх пачаў штампаваць дзесяткамі. Я адчуваў радасць творчасці! Тое, пра што я ўжо даўно забыўся яшчэ з часоў універсітэцкай бібліятэкі! Я спыніўся толькі тады, калі ўбачыў, што іх ужо роўна 100 штук і канца краю няма гэтаму струменю. Вось тут я спыніўся, і звярнуўся да, так бы мовіць, якаснага афармлення кругаваротаў, задаволіўшыся колькасцю. Працэс працягваецца!

 


 

[1] Такая разнавіднасць паэтычнай формы ўжо з'яўляецца вядомай ў сусветнай літаратуры (калі не памыляюся, пачынаючы ад Гіёма Апаллінэра). Тут: «дзявочыя дзеў вочы», «цуд вады», «цішыня адзення» адпаведна.